TRAFİK GÜVENLİĞİ-Uykusuz Yorgun Araç Kullanımı

[crazy_devil]

SÜRÜCÜ YORGUNLU?U ve UYKUSUZLU?UNUN TRAF?K GÜVENL???NE ETK?S?
Birçok ki?i alkollü araç kullanman?n ne kadar tehlikeli oldu?unun bilincinde ve fark?nda olmakla birlikte, yorgun ve uykusuz araç kullanman?n da en az alkollü araç kullanmak kadar tehlikeli oldu?u ve en önemli kaza nedenlerinden biri oldu?u gerçe?ini yeterince bilmemekte ya da göz ard? etmektedir. Oysa, uykusuzluk, t?pk? alkol ve uyu?turucunun etkisi alt?ndayken oldu?u gibi sürücülük performans?n? olumsuz etkilemekte ve ciddi trafik kazalar?na neden olmaktad?r;

ABD Ulusal Karayollar? Trafik Güvenli?i Dairesi (NHTSA) verilerine göre yorgun ve uykusuz araç kullanmaya ba?l? her y?l yakla??k 100.000 kaza (tüm kazalar?n % 1.5'i) ve y?lda yakla??k 1500 ölüm (tüm ölümlü kazalar?n % 4'ü) meydana gelmektedir. Ülkemizde yap?lan bir ara?t?rmaya göre, kendileriyle mülakat yap?lan a??r vas?ta sürücüleri en önemli kaza nedenleri olarak, alkollü iken araç kullanmak(%23.5), hatal? sollama yapmak (%22), yorgun ve uykusuz araç kullanmak (% 17.1), yeterli sürücülük deneyimi olmamak(%16.2) ve trafi?in ak???na göre h?z? ayarlayamamak gibi sürücü hatalar?n? belirtmi?lerdir(Sönmez, 1999)

D?REKS?YON BA?INDA YORGUNLUK VE UYKU BEL?RT?LER?
Direksiyon ba??ndayken yorgunluk ve uykusuzlu?un basit i?aretleri vard?r. Bunlar,

• Gözlerin kar?ncalanmas?
• Ensede gerginlik
• S?rt a?r?lar?
• Esneme
• Ba?? dik tutmakta güçlük çekilmesi
• Gözleri belirli bir noktaya odaklamada güçlük çekilmesi
• Trafik i?aretlerinin atlanmas? ya da hat?rlanmamas?

SÜRÜCÜ YORGUNLU?UNU ETK?LEYEN FAKTÖRLER

Özellikle ticari araç ve a??r vas?ta sürücüleri olmak üzere sürücüler hangi nedenlerle yorgun ve uykusuz olarak direksiyon ba??na geçmektedirler? Bu alanda yap?lan ara?t?rmalar incelendi?inde, uykusuz araç kullanmaya ba?l? faktörlerin dört temel grup alt?nda topland??? görülmektedir.

1. Zaman
Günün hangi saatlerinde ve ne kadar süreyle araç kullan?ld??? yorgunlu?u ve uykusuzlu?u belirleyen en temel faktör olarak görülmektedir. Ara?t?rma bulgular?na göre, 8-9 saatten fazla araç kullan?ld???nda, yorgunluk ve dikkat da??lmas?na ba?l? ciddi sorunlar ba?lamakta, sürücülük performans? olumsuz etkilenmekte ve kaza riski önemli ölçüde artmaktad?r.Özellikle kamyon sürücülerinin yorgunlu?a ve uykusuzlu?a ba?l? kazalara daha yatk?n olduklar? görülmektedir . Her y?l katedilen mesafeye ek olarak, birçok kamyon sürücüsü vücudun en uykulu ve yorgun oldu?u zamanda, gece araç kullanmaktad?r. Ülkemizde, karayolu ile yük ta??mac?l???n?n di?er ta??ma sistemleri içindeki pay?n?n %90 oldu?u, yolcu ta??mac?l???n?n ise % 95 oldu?u ve ölümlü trafik kazalar?n?n % 13.9' unun a??r vas?ta kazalar? oldu?u göz önünde bulunduruldu?unda, a??r vas?ta sürücülerinin önemli bir risk grubu olu?turuldu?u anla??lmaktad?r. Ülkemizde yap?lan bir ara?t?rmaya göre, kendileriyle mülakat yap?lan a??r vas?ta sürücüleri en önemli kaza nedenleri olarak, alkollü iken araç kullanmak(%23.5), hatal? sollama yapmak ( %22), yorgun ve uykusuz araç kullanmak (% 17.1), yeterli sürücülük deneyimi olmamak(%16.2) ve trafi?in ak???na göre h?z? ayarlayamamak gibi sürücü hatalar?n? belirtmi?lerdir (Sönmez, 1999).

2. Direksiyon ba??na geçmeden önce uykusuz kalmak ya da yeterli uyku uyumamak
Ara?t?rmalar göstermektedir ki, genelde ortalama 16 saatten fazla uykusuz kalma sonucunda sürü? performans?nda önemli derecede bozulmalar ba?lamakta ve trafik güvenli?i aç?s?ndan da ciddi tehlikeler ba?lamaktad?r. Bir ara?t?rmada kazaya sebebiyet veren sürücülerin ayn? kazaya kar??an di?er sürücülere göre kaza öncesi uyku sürelerinin daha k?sa oldu?u bulunmu?tur.

3. Uyku bozuklu?u
A??r vas?ta sürücülerinde görülme s?kl??? daha fazla olan çe?itli sa?l?k sorunlar?na ba?l? (uyku apne sendromu ve narkolepsi gibi) uyku bozukluklar?, sürücülerin direksiyon ba??nda uyuya kalmas?na neden olmakta ve trafik güvenli?i aç?s?ndan ciddi tehlikeler olu?turmaktad?r

4. çevresel faktörler
Yollar?n monoton olmas?, uyar?c? önlemlerin al?nmam?? olmas?, iklim ko?ullar?n?n elveri?siz olmas? ya da sürücülerin ihtiyaç duyduklar?nda dinlenme ve uyku molalar?na olanak sa?layacak tesis veya mola yerlerinin bulunmay???n? da yorgunlu?u art?ran önemli faktörler aras?nda sayabiliriz. Emniyet Genel Müdürlü?ü Trafik Ara?t?rma Merkezinin Hacettepe Üniversitesi ile ortakla?a yapm?? oldu?u, a??r vas?ta sürücülerinin ya?am ve çal??ma ko?ullar?na ili?kin ara?t?rmaya göre, ara?t?rmaya kat?lan kamyon, otobüs ve çekici sürücülerinin yakla??k yirmide biri uyuyacak ve yemek yiyecek yer bulma , onda biri temizlik-tuvalet-?ahsi bak?m ve haberle?me ihtiyac?n?n giderilmesi, üçte biri ise araçlar?n küçük ar?zalar?n? gidermek için uygun yer bulmada sorun ya?ad?klar?n? belirtmi?lerdir.

UYKUSUZLU?UN PERFORMANS ÜZER?NDEK? ETK?LER?
Uykusuzluk, ki?ilerin güvenli sürü? için kritik olan performanslar?n? olumsuz yönde etkiledi?inden en önemli kaza nedenlerinden biri olarak kar??m?za ç?kmaktad?r. ( Dinges ve Kribbs, 1991). Peters ve arkada?lar?n?n yapt??? bir ara?t?rmada, a?amal? uyku yoksunlu?unun, simülasyonlu sürücü performans? üzerindeki etkilerine ve kaza oranlar?na bak?lm?? ve uykusuzlu?un yoldan ç?kma kazalar?na neden olan anlaml? bir faktör oldu?u görülmü?tür; Kaza oranlar?nda, orta düzeyde bir uyku k?s?tlamas?ndan sonra(4 saat) küçük bir art??, uyku k?s?tlamas?n?n artmas?yla birlikte, ciddi art??lar görülmü?tür. Bu çal??ma sonucunda, 36 ve 60 saat uyan?k kalma durumunda, trafik güvenli?i aç?s?ndan çok ciddi tehlikelerin ortaya ç?kt??? görülmektedir.

Laboratuar ortam?nda ve araç içi çal??malarda belirlenen etkiler ?unlard?r:

• DAHA YAVA? TEPK? ZAMANI: Uykusuzluk, optimum tepki zamanlar?n? azaltmakta ve orta derecede uykulu ki?ilerde performans? azaltarak, tehlike an?nda zaman?nda durabilmelerini engellemektedir(Dinges,1995).Tepki zaman?ndaki çok hafif yava?lamalar ise, özellikle yüksek h?zlarda kaza riskleri üzerinde derin bir etki yaratabilmektedir.
• GENEL D?KKAT DÜZEY?N?N AZALMASI: Sürücüler ya?lar? ve fiziksel durumlar? ne olursa olsun, her 90-120 dakikada bir dikkat azalmas?na maruz kal?rlar. Uykusuzluk ise dikkat azalmas?n? art?ran en önemli etkenlerden biridir. Bununla birlikte, sürücülük gibi dikkate dayal? i?lemlerdeki performans uykusuzlu?a ba?l? olarak dü?mekte, tepkisizlik süreleri veya gecikmi? tepkilerin oran? artmaktad?r. Haroldsson ve di?., 1990; Kribs ve Dinges, 1994 ). Uyku ihtiyac? olan ki?i direksiyonda daha çabuk yorulmakta, zamanla dikkati azalmakta ve direksiyon ba??nda uyuya kalarak kazaya neden olabilmektedir.
• B?LG? ??LEMEDE BOZUKLUK: Bilgiyi i?leme ve birle?tirme i?lemleri daha uzun sürmekte, k?sa süreli bellek do?rulu?u azalmakta ve performans dü?mektedir. (Dinges, 1995 ). Özetle, uykusuzluk, t?pk? alkol ve uyu?turucunun etkisi alt?ndayken oldu?u gibi, tepki zaman?, dikkat, alg?lama, muhakeme ve koordinasyon gibi zihinsel ve psikomotor becerileri olumsuz yönde etkilemekte ve kazaya neden olmaktad?r. Di?er bir ifadeyle, uykulu ve yorgun bir sürücü, çevreden gelen bilgileri uyan?k bir sürücüyle ayn? h?zda ve ayn? do?rulukta alg?layamamakta, de?erlendirememekte ve tehlike an?nda kazay? önleyebilmek için yeterince h?zl? tepki verememektedir. Uykusuzluk ve yorgunlu?un sürü? performans? üzerine etkilerinin alkolün etkileriyle kar??la?t?r?ld??? bir ara?t?rmada, deneklerin bir bölümü 28 saat uyan?k tutulmu?lar, di?erlerine ise kanlar?ndaki alkol oran? 0.1 promile ula??ncaya dek her yar?m saatte bir alkol verilmi? ve her yar?m saate bir el-göz koordinasyon testi uygulanm??t?r. 28 saat uykusuz kalan deneklerin koordinasyon düzeyleri, 0.1 promil oran?nda alkol alan deneklerinkine, 17 saat uykusuz kalanlar?n ise 0.5 promil oran?nda alkol alanlar?nkine e?de?er düzeyde bozuk ç?km??t?r (NSF, National Campaign on Drowsy Driving,1993).

YORGUNLUK VE UYKUSUZLU?A BA?LI KAZALAR EN çOK K?MLER? TEHD?T ETMEKTED?R?,

• Özelikle a??r vas?ta sürücüleri olmak üzere, dinlenmeden uzun süre araç kullanan sürücüler
• S?k s?k gece yolculu?u yapanlaruyku bozuklu?u olan ki?iler (kronik uykusuzluk, narkolepsi veya uyku apnesi gibi gündüz a??r? derecede uykusuzluk yaratan bozukluklar)
• Uyku getiren ilaç kullanan veya alkolün etkisinde araç kullananlar
• Vardiya sistemiyle çal??anlar

UYKUSUZ VE YORGUN ARAç KULLANMAYA BA?LI KAZALARIN GENEL ÖZELL?KLER?
Uykusuzlu?u , alkole ba?l? kazalar?n aksine, kaza mahallinde ölçebilecek kan, nefes testi gibi objektif ölçme yöntemleri henüz mevcut de?ildir. Bu nedenle, uykusuz araç kullanmaya ba?l? kazalarla ilgili de?erlendirmeler , sübjektif bulgulara, polis kaza tespit raporlar?na ya da sürücülerin kendi beyanlar?na dayanmaktad?r. Bu de?erlendirmeler ?????nda ortaya ç?kan uykusuz ve yorgun araç kullanmaya ba?l? kazalar?n genel özellikleri a?a??da s?ralanm??t?r;

• KAZANIN GECE GEç SAATLERDE MEYDANA GELMES?: Günün saati sürücü yorgunlu?unu ve dikkatini etkileyen en tutarl? etkendir. Sürücü yorgunlu?u gece sürü?ünde gündüze oranla çok daha yüksek düzeydedir( Lavie,1998) Uykusuz araç kullanmaya ba?l? kazalar, a??rl?kl? olarak gece yar?s?ndan sonra meydana gelmektedir. Uykusuzlu?a ba?l? kaza riski, hem genç sürücülerde( 25 ya? ve alt?) hem de 26-45 ya? sürücülerde gece saatlerinde art?? göstermektedir. Ancak, 65 ya? üzerindeki sürücülerin ö?leden sonra kaza riski daha fazlad?r (Pack ve ark.,1995; Wang, Knipling, Goodman,1996).
• A?IR KAZA OLMASI: Uykusuzlu?a ba?l? trafik kazalar?nda muhtemelen yüksek h?z, gecikmi? tepki zaman?yla birle?ti?i için, a??r yaralanma ve ölümler çok daha fazla görülmektedir. Pack (1995) ve Maycock (1996) en ciddi kazalar?n büyük oranda uykusuzlu?a ba?l? oldu?u sonucuna varm??lard?r.
• KAZAYA KARI?AN TEK ARACIN OLMASI VE ARACIN YOLDAN çIKMASI: ABD ( Kuzey Carolina) Polis kaza raporlar?n?n analizi sonucunda, alkol temelli olmayan uykusuz araç kullanmaya ba?l? kazalar?n büyük oran?nda yoldan ç?kan tek arac?n oldu?u görülmü?tür (Pack ve ark., 1995).
• KAZANIN HIZ L?M?T?N?N YÜKSEK OLDU?U YOLLARDA MEYDANA GELM?? OLMASI: NHTSA verileri, uykusuzlu?a veya yorgunlu?a ba?l? kazalar?n h?z limitlerinin yüksek oldu?u karayollar?nda meydana geldi?ini göstermektedir. Pack ve ark.(1995), uykusuzlu?a ba?l? kazalar?n daha çok h?z limitinin yüksek oldu?u yollarda meydana gelmesini gecikmi? tepki zaman?yla aç?klamaktad?rlar.
• SÜRÜCÜNÜN KAZAYI ÖNLEYEB?LMEK ?ç?N HERHANG? B?R G?R???MDE BULUNAMAMI? OLMASI: Kaza verileri, uykulu sürücülerin kazay? önleyici bir harekette bulunma olas?l?klar?n?n oldukça dü?ük oldu?unu ortaya koymaktad?r (Wang, Knipling, Goodman, 1996).
• SÜRÜCÜNÜN ARAçTA YALNIZ OLMASI: Kaza ara?t?rmalar?na göre, uykusuz araç kullanmaya ba?l? kazalar?n yakla??k %80'ninde sürücünün araçta yaln?z oldu?u saptanm??t?r( Mc. Carlt ve di?.,1996)Öte yandan, direksiyon ba??nda uyuya kalan ancak,kaza yapmayan sürücülerin ise araçta yaln?z olmad?klar? görülmü?tür (Wilkins ve ark.,1997)

ALINACAK ÖNLEMLER VE ÖNER?LER
Uykusuz ve yorgun araç kullanmaya kar?? al?nacak önlemler ya do?rudan uykusuz araç kullanmamay? amaçlayan ya da uykusuzluk meydana geldikten sonraki durumu düzeltmeye yöneliktir. Yeterli uyku uyuyarak uykusuzlu?u önlemek herhangi bir telafi edici önlemden hem daha kolayd?r hem de daha etkilidir. Uyku geldikten sonra al?nan önlemlerin etkisi çok fazla sürmemektedir. En fazla sürücülerin uyuyabilecek bir yer bulmalar?na yetecek kadar bir süre için etkili olabilmektedir.

Kafein al?m?, radyo dinlemek, araçtan inip k?sa bir yürüyü? yapmak, cam? açmak vb gibi geçici önlemler kesinlikle iyi bir uyku al??kanl???n?n yerini almamal? ve uykusuz sürücülerin varacaklar? yere güvenle varmalar?n? sa?layacak etkili stratejiler olarak alg?lanmamal?d?r.

SÜRÜCÜLER?N ALAB?LECEKLER? ÖNLEMLER

D?REKS?YON BA?INA GEçMEDEN ÖNCE

• Uykusuzlu?a neden olan hastal?klar?n tedavi edilmesi
• Yeterli uyku uyumak için zaman?n iyi planlanmas?
• Uykulu iken yasal limitin alt?nda bile alkol al?nmamas?
• Gece saat 12 ile sabah saat 6 aras? mümkün oldu?unca araç kullan?lmamas? · uyku getirici ve uyu?turucu etkisi olan ilaç tedavisi süresince araç kullan?lmamas?

D?REKS?YON BA?INDAYKEN

• Uzun süreli araç kullan?rken düzenli aral?klarla dinlenme molalar? verilmesigünde ortalama 8-9 saatten fazla araç kullan?lmamas?
• Yorgun ve uykusuz hissedilmesi halinde araç kullanmay? b?rak?p, uygun bir yerde yeterli uykuyu al?ncaya kadar uyunmas?
• Yola devam etmeden önce k?sa bir uyku molas? verilmesi: 15-20 dakikal?k uyku molalar?n?n performans? art?rd??? görülmü?tür (Horne&Reyner, 1995;Dinges ve ark., 1987; Philip ve ark.,1997). Laboratuar ortam?nda yap?lan bir ara?t?rmada, 35 saat süresince her alt? saatte bir verilen uyku molalar?n?n performans? sürdürmekte etkili oldu?u bulunmu?tur.Baz? ara?t?rma sonuçlar?, Kahve, çay veya kola gibi kafein içeren uyar?c?lar?n, uykulu ki?ilerde dikkati art?rd???n? göstermektedir (Regina ve ark., 1974; Lumley ve ark., 1987;Griffiths ve ark., 1990; Lorist ve ark.,1994).. Örne?in,uzun süreli sürü? i?leminde, kafeinin, yorgunlu?un geli?mesindeki etkilerine bak?ld??? bir ara?t?rmada, 200 mg (2-3 fincan kahve) kafeinin, yorgunlu?un belirtilerini azaltt??? ve genel performans? art?rd??? bulunmu?tur (Gibson, Mascard&Starmer,1995). Ancak, kafeinin performans üzerinde deneylerle kan?tlanm?? etkileri bulunmakla birlikte , bu etkilerin k?sa süreli oldu?u ve sadece uygun bir yer bulup dinleninceye kadar i?e yarayabilece?i ve uykusuzlu?u gidermenin en etkili yolunun sadece uyumak oldu?u gerçe?i göz ard? edilmemelidir.