Dünyada Mekan, Motorda Zaman (Yetkisiz Servis)

[crazy_devil]

Motorlar?m?zdan bahsediyoruz; motor derken, motorsikletlerimizi kastederek. Ya motorsikletlerimizi çal??t?ran “motor”un kendisi? çe?itleri nelerdir, çal??ma ?ekli nas?ld?r, bu ?eytan icad? makineler nas?l çal???r... diye dü?ünmü?sünüzdür herhalde?
??te bu ayki sohbetimiz bu sorular? sorup da cevaplar?n? ara?t?rmaya bir türlü f?rsat bulamayanlar, buldu?u cevaplar çok kar???k olup da hiç bir ?ey anlamayanlar, her?eyin cevab?n? bildi?i halde “bakal?m neler anlatacak bu adam?” diyenler için.

beni yak, kendini yak, her?eyi yak…
Odun sobalar? alttan, kömür sobalar? üstten, ormanlar mangal taraf?ndan yak?l?rken motorlar içten veya d??tan yanabilirler. Yanabilirler diyorum çünkü elektrik enerjisiyle çal??an motorda patlama gerçekle?mez. Tabii 220 volt yerine 380 volt ak?m vermezseniz... Konumuz, fosil yak?tla çal??an ve motorsikletlerimizde kullan?lan motorlar oldu?u için elektrik motorlar?n? ?imdilik es geçiyorum.
Öncelikle, benim de y?llarca (ilkokul hayat?m boyunca) merak etti?im bir konuyu anlatmak isterim. ?çten yanmal? motor nedir, d??tan yanmal? motor kimdir? Motor a??k m?d?r ki içi yanmaktad?r? D??tan yanmal? motor, duygular?n? saklayamad??? için mi aç?k aç?k yanmaktad?r ve kendisine d??tan yanmal? denilmi?tir? Hiç bir fedakarl?ktan kaç?nmayarak yapt???m ara?t?rmalar sonucunda tüm bu sorular?n cevab?n? (san?yorum) buldum.
Bildi?iniz gibi ?s? enerjisini hareket enerjisine çeviren motorlarda bir yanma i?lemi gerçekle?ir. Yanma i?lemi sonucunda ortaya ç?kan ?s? (ve dolay?s?yla bas?nç), pistonlar? hareket ettirir. ??te bütün mesele bu pistonlarda ve pistonlar?n yer ald??? silindirlerde (yanma odalar?nda). E?er yanma i?lemi silindirin içinde gerçekle?iyorsa içten yanmal?, d???nda gerçekle?iyorsa d??tan yanmal? motorla kar?? kar??yay?z demektir.
Hay?r efendim, so?uk havada donan mazot tank?n?n alt?nda ate? yakan ?oför arkada?lar, d??tan yanmal? motor yapm?yorlar! D??tan yanmal? motorun en önemli ve güzel örne?i, buharl? motorlar. Eski, buharl? lokomotiflerde, bir kazan alt?nda yanan ate? (yak?t deposunun alt?nda yanan ate? gibi bir ?ey), kazandaki suyu ?s?t?r, buharla?t?r?r, buhar silindirlere bas?larak pistonun ileri-geri hareket etmesi sa?lan?r. Yani yanma, silindirin d???ndaki bir alanda gerçekle?ir.
?çten yanmal? motorda ise, alt?nda ate? yak?larak ?s?t?lan (!) depo içerisindeki yak?t, silindirin içerisine hava ile kar??t?r?larak püskürtülür. Ate?leme (k?v?lc?m) veya bas?nç yarat?larak silindirin içindeki yak?t bir anda patlar (yanar). Sonuçta, silindirin içerisinde meydana gelen yanma, pistonu harekete geçirerek hareket enerjisi üretilir. Tabii, alt?nda ate? yak?larak ?s?t?lmaya çal???lan depo daha önce havaya uçmazsa (yanmazsa) !!!

silindir nedir, piston kime benzer?
“Silindir motorun kalbidir!” gibi hamasi bir laf edilebilir; isteyenler edebilir. Silindir, içerisinde pistonun ileri-geri (veya a?a??da aç?klad???m gibi yukar? a?a??) hareket etti?i, ço?unlukla üst k?sm?nda sübaplar?n bulundu?u yanma odas?d?r. Sübaplar ço?unlukla vard?r diyorum zira 2 zamanl? motorlar bunun istisnas?d?r.
Silindir içerisinde piston var dedik. Bu piston ileri-geri hareket ederek ilk hareket enerjisini olu?turur. Pistona ba?lanm?? bir kol, bu hareket enerjisini krank miline iletir. Yani krank milini döndürür. Silindirin üst k?sm?nda ise sübaplar yer al?r. Bunlar s?ras?yla aç?l?p kapanarak silindirin içine yak?t/hava kar???m?n?n girmesini ve yanm?? gazlar?n d??ar? at?lmas?n? sa?larlar.
zaman-zaman, zaman-zaman, aaahhhh o zamaaaan...

?imdi ?u i?lemleri tekrarlayal?m. Bunlar? temel olarak 4 ba?l?kta toplayabiliriz:
1) Silindire yak?t/hava (kimi durumlarda ya?) kar???m?n?n dolmas?
2) Pistonun, bu kar???m? silindir içerisinde s?k??t?rmas?
3) S?k??an kar???m?n ate?lenmesi ve olu?an yanma sonucunda pistonun geri hareket etmesi
4) Yanm?? gazlar?n silindirden d??ar? at?lmas?.
Temelde bu 4 i?lemin her biri, pistonun silindir içerisindeki bir hareketinde gerçekle?ir. Bu ?ekilde çal??an motorlara da 4 zamanl? motorlar ismi verilir. Piston silindir içerisinde a?a?? hareket ederken içeriye yak?t/hava kar???m? dolar, piston yukar? hareket ederek bu kar???m? s?k??t?r?r, s?k??m?? kar???m patlat?larak pistonun yeniden a?a??ya do?ru itilmesini sa?lar, piston yukar? do?ru ç?karken yanm?? gazlar d??ar? at?l?r. Buradaki a?a?? ve yukar? kavramlar? kafan?z? kar??t?rmas?n, sübaplar?n bulundu?u taraf? yukar?, krank milinin oldu?u taraf? da a?a?? k?s?m olarak hayal edin. Veya 1 numaral? resme bak?n !!!
Hareket eden krank miline ba?lanm?? olan bir sürü ?ey (debriyaj, vites kutusu, di?liler vs. vs.) kranktaki hareketi tekerleklere iletir. Bu kadar basit asl?nda…
Unutmadan sübaplardan ve çal??ma ?ekillerinden k?saca bahsedelim. Emme sübab? ad? verilen sübap, aç?larak silindirin içerisine yak?t/hava kar???m?n?n girmesine, eksoz sübab? ise yanm?? gazlar?n d??ar? at?lmas?na izin verir.

ate?lendim, yan?yorum...
Yak?t? hava ile kar??t?rd?k, sübaplar kapand? ve piston kar???m? s?k??t?rd?. Havan?n içerisindeki oksijen (kimi lehçelerde ok?izen olarak da kullan?l?r!), yak?t?m?z?n ate? al?p yanmas?na olanak verir. ?yi de nas?l ate? al?yor bu yak?t? Yolda yürürken kar??dan gelen tiryakiye yakla??p “Pardon, ate?inizi alabilir miyim?” diye sormuyor herhalde. Dizel yak?tla çal??an motorlarda bas?nç ve ?s?, benzinli motorlarda ise ate?leme bujisinin çakt??? k?v?lc?m yak?t hava kar???m?n?n yanmas?n? sa?lar.
Ipucu: Motor çal???rken buji kablolar?na dokunmay?n. Hele ki bir eliniz buji kablosunda di?er eliniz ?ase alan bir yerde olmas?n. Sonuçlar? hiç de ho? olmuyor. Nereden bildi?imi sormay?n!
?kinci resimde, 4 zamanl? motorun çal??ma evrelerini görebilirsiniz.

motorunuzun ismi nedir?
Büyük ve gösteri?li motorlar?na atlay?p yola ç?kan kalabal?k bir gezi grubu, açl?klar?n? yat??t?rmak için yiyecek bir ?ey aramaya ba?larlar. Gittikleri yaylan?n bir kenar?nda basit bir çad?r kurup gözleme ve ayran satarak geçimini kazanmaya çal??an ya?l?ca teyzenin mekan?n? görür ve yollar?n? o yöne çevirirler. Gözlemecinin önünde park edip motorlar?n? susturduklar?nda teyze arkada?lara bakar ve günün sözünü söyler:
- Gözleme yiyceeseniz cavalar?n?z? ?öle kenara çekin de geliverin buraya gari…
Y?llarca Anadolu’da kah?r çekmi? Jawa motorsikletler, ya?l? teyze için bir marka de?il motora verilmi? isimdir. ?imdi nereden ç?kt? bu nostalji demeyin. O eski “Cava”lar?n ve bir çok moped ve scooterlar?n farkl? bir motorlar? vard?r: 2 zamanl? motorlar!
Dört zamanl? motora göre daha düzensiz çal???rlar, eksozlar?ndan beyaz duman atarlar (yanm?? ya? duman?), motor ya?? yak?ta kar??t?r?larak depoya konulur ve hacimlerine göre oldukça yüksek performanslar? vard?r. Ama çok ciddi bir çevre dü?man?d?rlar. (Eksozdan ç?kan yan?k ya?!) ?yi-kötü tart??mas?na girmeden 2 zamanl? motorlar?n da nas?l çal??t?klar?ndan bahsetmek istiyorum.
?ki zamanl? motorlar, dört zamanl?lardan farkl? olarak emme, s?k??t?rma, patlatma ve eksoz i?lemini, pistonun bir yukar? bir de a?a?? hareketi s?ras?nda (2 harekette/zamanda) tamamlarlar. Burada pas geçilen veya h?zl? bir ?ekilde geçi?tirilen iki i?lem, emme ve eksoz i?lemidir. S?k??t?r?lm?? yak?t/hava kar???m? patlat?l?rken bir yandan eksoz d??ar? at?l?p di?er taraftan yeni yak?t/hava kar???m? silindire emilir. Eksoz ve emme i?lemi, pistonun s?k??t?rma a?amas?n?n bir k?sm?nda daha devam eder ve hemen ard?ndan s?k??t?rma tamamlan?r.
Yani piston patlama sonucu a?a?? hareket ederken ayn? anda emme ve eksoz gerçekle?ir (Birinci hareket/zaman). Piston yukar? do?ru hareket ederken emme ve eksoz bir süre daha devam eder ve sonra s?k??t?rma gerçekle?ir (?kinci hareket/zaman). ?ki zamanl? motorlar?n bu kadar çevre dü?man? olmas?n?n sebebi ise yak?t/hava kar???m?n?n içerisine ayn? zamanda motor ya?? da kat?lmas?d?r. 3 numaral? resim, iki zamanl? motorun çal??ma ?eklini ve zamanlamas?n? göstermektedir. Dikkat ederseniz, piston, bir tam i?lem için sadece iki kez hareket etmektedir. ?ki zamanl? motorlarda, ço?unlukla, 4 zamanl? motorlardaki gibi kar???k sübap sistemleri de bulunmaz.
E iyi de karde?im, niye iki zamanl? motor yapm??lar ve niçin halen kullan?l?yor bunlar diye sorabilirsiniz. En az?ndan ben kendi kendime bu sorunun cevab?n? çok merak etmi?tim. Sebebi çok basitmi?: o kadar basit ve o derece hafif bir motor ki, en küçük makinelerde bile rahatl?kla kullan?l?p a??rl???na oranla yüksek bir güç elde edilebiliyor. Bir çok çim biçme makinesinde bir su barda?? kadar büyüklükte iki zamanl? motor bulunur ve bu kadarc?k bir motorla çok büyük i? yap?labilir. Hele o çocuklu?umuzun mobiletlerini bir dü?ünün. O a??r, kazulet gibi bisiklet irisi makine, 50 santimetreküp hacmindeki iki zamanl? motoruyla iki ki?iyi iyi kötü gidece?i yere götürürdü. Basit deniz motorlar?, kar araçlar?, zincir testereler, model uçak ve otomobiller, go-kart araçlar?… o kadar çok yerde kullan?l?yorlar ki!

hepsi bu mudur?
De?ildir tabii ki. Hele bir de Wankel motorlar var ki anlatmaya sayfalar yetmez. Ama temel olarak içten yanmal? fosil yak?tl? motorlar?n çal??ma prensiplerinin temellerini anlatmaya çal??t?m. Temel prensipler sözüne dikkatinizi çekerim, zira o temellerin üzerinde y?llar?n mühendislik bilimi ile üst üste in?a edilmi? gökdelenler yer almaktad?r. Motorlar?n zamanlamalar?, ate?leme ve elektrik sistemleri, sübap ve piston yap?lar?, özellikleri, eksoz ?ekilleri, ya?lama prensipleri, so?utma sistemleri. Hepsi ba?l? ba??na çok detayl? konular. Ama madem ki servisimiz halen "yetkisiz", konuyu ünlü bir Türk atasözü ile bitirmekten zarar gelmez: “Bu modeller böyle abi!”

(Al?nt? : Yetkisiz Servis)